रुसमा छापाखाना र पुस्तक-प्रकाशनको कथा

आजभन्दा ठीक ४५० वर्षअघि सन् १५६३ को १९ अप्रिलका दिन रुसमा पहिलो छापाखाना (तत्कालीन रुसी भाषामा पेच्यात्न्या) खोलिएको थियो र त्यस छापाखानाबाट रुसी भाषामा पहिलो पुस्तक प्रकाशमा ल्याइएको हालै १ मार्चका दिन ४४९ वर्ष पूरा भयो । यो रुसको सांस्कृतिक विकासमा ज्यादै महत्व राख्ने परिघटना थियो ।

ककेशिया चुलीदेखिन् हिमाली उच्चतातक

मास्कोस्थित गणतन्त्र दागेस्तानको प्रतिनिधिप्रासादमा बीसौं-एक्काईसौं शताब्दीहरूको संघारमा दागेस्तान र नेपालका सामाजिक-आर्थिक तथा नृवंशात्मक-सांस्कृतिक समस्याहरू भन्ने व्याख्यात्मक वाक्यांसहित ककेशिया चुलीदेखिन् हिमाली उच्चतातक शीर्षक बोकेको पुस्तकको लोकार्पण ५२-औं अन्तरिक्षदिवस (१२ अप्रिल २०१३) कै सुअवसरमा रूसका लागि नेपाली राजदूत डा. रविमोहन सापकोटा तथा रुसका राष्ट्रपतिअन्तरगत दागेस्तानका स्थायी प्रतिनिधि अलेक्सान्द्र इगोरेभिच एर्मोश्किनबाट भएको छ । विश्वको सर्वोच्च हिमश्रृंखलाको काखमा अवस्थित नेपाल र ककेशिया पर्वतश्रृंखलाको काखमा अवस्थित दागेस्तानबीच समानता र विषमताको तुलनात्मक अध्ययनका लागि रुसी भाषामा हालै प्रकाशित यस ग्रन्थबाट निकै सहयोग पुग्न सक्तछ । यो दागेस्तानी तथा नेपाली लेखकद्वय क्रमशः सेर्गेइ मुर्तुजालिएभ तथा यसै पंक्तिकार (कृष्णप्रकाश श्रेष्ठ) को  संयुक्त कृति हो । 

प्राचीन रुसी ग्रन्थहरुमा समय र स्थानसम्बन्धी अवधारणा

प्राचीन रुसमा लिखित लेतोपिस भनिने वर्षावलीहरुको अध्ययनबाट समय (काल) र स्थान (दिक्) सम्बन्धी त्यतिखेरका ग्रन्थकारहरुको अवधारणा स्पष्ट हुन्छ । रूसी भाषाका दुई शब्द (“लेतो” को अर्थ “वर्ष” र “पिस” को अर्थ “लेखन”) को आधारमा  “लेतोपिस” भनिने यस्ता हस्तलिखित ग्रन्थहरुमा प्राय: वर्षभरि घटेका घटनाहरूको टिपोट गरिने हुनाले नेपालीमा वर्षावली भन्नु उपयुक्त हुन्छ । रुसले अपनाएको अर्थाडक्स चर्चका मोनेष्ट्रीहरुमा बस्ने क्रिस्चियन भिक्षुहरुले वर्षावली लेख्ने गरेका थिए । हुन पनि त्यस समयमा धर्मकर्ममा संलग्न व्यक्तिहरु नै शिक्षित पनि हुन्थे । ग्रन्थको नामअनुसार नै ग्रन्थावलीहरुमा समाजमा घटेका विभिन्न महत्वपूर्ण घटनाहरुलाई अभिलेख गर्नेगरिएको थियो । कुन कुरा पनि रोचक छ भने रूसी शब्द “लेतो” को अर्थ ग्रीष्मयाम पनि हुन्छ र वर्षको अधिकांश समय जाडो हुने रूसका लागि वर्षको गणनाका लागि त्यही ऋतुबोधक शब्द ग्रहण गरिएको होला भन्ने मेरो ठनाइ छ । हामीले पनि त गर्मीयाममा नेपालजस्तो कृषिप्रधान देशका लागि जीवनदायी मनसुन झरीवर्षा हुने वर्षाऋतुकै आधारमा सालबोधक “वर्ष” शब्द प्रयोग गर्दै आएका छौं । यसरी रूसवासीलेझैं हामीले पनि समयको गणना प्रमुख ऋतुबोधक शब्दद्वारा गर्दै आएका छौं ।

नेपालमा परम्परागत भोजको विधि (पञ्चम खण्ड)

यहाँनेर खुला चहुरमा मनाइएको नेवारी भोजबारे १३५ वर्षअघि सन् १८७५ मा नेपालको यात्रा गर्ने रुसी प्राच्यविद् इभान मिनाएभले  गरेको वर्णनबाट एक अंश उद्धृत गर्नु रोचक हुने ठान्दछु । उनले “भारत तथा लङ्का वृतान्त” भन्ने पुस्तकको “नेपाल” शीर्षकको अध्यायमा अंशत: लेखेका छन् :

रूसवासी नेपालीहरूद्वारा बुद्धजयन्ती मनाउँदै शान्तिदीप प्रज्ज्वलन      

       मास्को, ६ मेई २०१२ (आइतवार) । मास्कोबाट दक्षिण-पश्चिम दिशामा झण्डै ९० किलोमिटर टाढा  कालुगा अञ्चलमा अवस्थित 'एत्नोमिर' ('नृवंशलोक') नामक एक विश्वग्रामअन्तरगत रूसमा रहेका नेपालीहरूको लगानीमा नेपाली वास्तुकला एवं संस्कृतिको प्रतिनिधित्व हुने किसिमबाट निर्मित 'नेपाली घर' ('नेपालमण्डप') को प्राङ्गणमा भेला भई त्यहाँ बनेको चैत्यवरिपरिको पालाहरूमा शान्तिद्वीप प्रज्ज्वलन गरी वैशाख पूर्णिमाको पुनित उपलक्ष्यमा रूसमा रहेका नेपालीहरूले शान्तिको कामना गर्दै २५५६-औं बुद्धजयन्ती मनाएका छन् ।

ГОЛУБЬ И ОРЕЛ

В любой стране, с любых высот
Отправьте голубя в полет –
Свободы, мира, счастья птицу –
Куда бы он ни полетел
И как бы сильно ни хотел
Навстречу счастью устремиться,
Но все равно, бессильный, он
Стать вечно жертвой обречен
Орлана – птицы дяди Сэма.
Желанье рвать живую плоть
Ему ничем не побороть:
Орлан – Америки эмблема.

-Бикрама Суббa

Подстрочный перевод с непали:Кришна Пракаша Шрестха
Стихотворный перевод:Игорь Елисеев

सन्दर्भ बीसौं शताब्दीको नेपालको : चर्चा साहित्यिक परिवेशको

मास्कोस्थित नेपाली राहदूतावासको प्राङ्गणमा गत: २१ डिसम्बर (२०११) का दिन रूसको विज्ञान प्रज्ञा-प्रतिष्ठान प्राच्यविद्या संस्थानबाट प्रकाशित “नेपालको इतिहास : २०-सौं शताब्दी” (लेखकद्वय अलेक्सान्द्र लेदकोभ र सेर्गेइ लुन्योभ) तथा महाकवो देवकोटाका १५ कविताको सङ्कलन “सुनको बिहान” (अनुवाबकद्वय ल्युदमिला साल्तिकोभा र कष्णप्रकाश श्रेष्ठ) को लोकार्पण गरिएको थियो ।यस सन्दर्भमा प्रस्फूरित भाव नेपाली पाठकसमक्ष यहाँ संक्षेपमा प्रस्तुत गर्ने अनुमति चाहन्छु ।